Letnje temperature su tu, reklame sa
raznoraznim čudotvornim zaštitama od UV zračenja počinju
da "zagađuju" etar a kozmetičke kompanije trljaju
ruke sve podgrevajući priču o [nespornoj] štetnosti ultraljubičastih
zraka i objašnjavajući da baš njihov preparat omogućava
sunčanje kao da nema apsolutno nikakve opasnosti. Hmm...
Predlažem Vam dozu zdravog razuma i umereno do nikakvo
sunčanje [radi sunčanja].
Neke činjenice
Ozon je gas, alotropska varijanta kiseonika
sa tri atoma. Prepoznatljivog je mirisa koji se javlja
posle grmljavine ili oko električnih uređaja koji varniče.
Otkriven je u bllizini električnih mašina 1785, a njegova
hemijska konstitucija utvrđena je 1872. U većim količinama,
ozon je otrovan bledoplav gas veoma neprijatnog mirisa
i prilično reaktivne prirode. Najveća koncentracija ozona
u prirodi nalazi se na 10 - 50 km iznad površine zemlje,
u stratosferi. Kada je 1985. godine postalo jasno
da se ozonski omotač stanjuje iznad Zemljinih polova,
naučnici su jednoglasno označili industrijsko zagađenje
kao glavnog krivca. Hemikalije koje najviše ugrožavaju
ozonski omotač su hlorofluorokarboni (CFC, gas korišćen
u raspršivačima) i haloni.
Najveći zagađivači, tj. proizvođači ovih supstanci su,
logično, najrazvijenije zemlje sveta međutim njihova reakcija
biva prilično brza ako uzmemo u obzir da je bilo reč o
potpuno novim otkrićima koje je bilo neophodno detaljno
proveriti. Protokol o supstancama koje uništavaju ozonski
omotač potpisan u Montralu 1987 godine uz pomoć Programa
za zaštitu okoline UN (United Nations Environment Programme)
drastično smanjuje proizvodnju hlorofluorokarbona. Ipak,
protokol nije ograničio proizvodnju svih bromida (u koje
spadaju i haloni).
Šta dalje?
Kako se istanjeni ozonski omotač koji sada svakodnevno
prate nekoliko satelita i veliki broj meteroloških balona,
nije značajno popravio od uvođenja ovih pravila, naučnici
su počeli da proširuju listu susptanci koje nepovoljno
utiču na ozonski omotač. Sledeći na spisku onih koje bi
trebalo ograničiti su:
- heksahlorobutadien, rastvarač, takođe i nusprodukt hlorisanja
u hemijskoj proizvodnji;
- n-propil bromid, rastvarač i sirovina u petrohemijskoj
industriji. Na konferenciji na kojoj je potpisan Montrealski
protokol procenjeno je da trenutna godišnja potrošnja
iznosi 5000 do 10000 tona kao i da je realno očekivati
da do 2010 godine dostigne 20000 do 60000 tona godišnje;
- 6-bromo-2-metoksil-naftalin, koji se koristi za dobijanje
metil bromida, supstance koja se koristi u raspršivačima
[dezodoransima i sl.] i čija je proizvodnja ograničena
Protokolom;
- halon-1202, 1301, izuzetno efikasan u gašenju požara
izazvanih električnom energijom.
Korišćenje ovih supstanci
je manje štetno po ozonski omotač od CFC jedinjenja ali
prema rečima Dr Joe Farman-a, jednog od naučnika koji
je otkrio ozonski "rupu" 1985. godine "problem
sa ovim supstancama nije tragičan i nema razloga za paniku.
Ipak, ovaj problem stoji i kao pokazatelj pogrešnog načina
razmišljanja sa kojim se pristupilo ovom slučaju. Kada
za recimo 50 godina budemo vratili sloj ozona u stratosferi
na normalan nivo i kada prepolovimo sadašnju proizvodnju
hlorina onda ćemo sebi moći da dozvolimo takvu vrstu luksuza
da ne kontrolišemo bromide. Sada međutim mi jednostavno
nemamo takav luksuz."
Verovatno već i sami znate da sloj ozona štiti
celokupan život na zemlji od štetnog ultraljubičastog
zračenja. Ozonska rupa je zapravo neodgovarajući termin
pošto je reč o istanjenju ovog omotača na polovima a ne
na potpunom nestanku ozonskog sloja. U poslednjih nekoliko
godina NASA i ESA (Evropska svemirska agencija), kao i
još neke institucije, sarađuju u zajedničkom poduhvatu
potpunog objašnjavanja svih procesa koji se odvijaju u
višim slojevima atmosfere, kao i fizičkih i hemijskih
faktora koji utiču na te procese.
Promene koje prikazuje slika levo događaju se u toku samo
jednog dana.
Šta
su Dobsonove jedinice?
Uprošćeno govoreći, zamislite zapreminu vazduha
iznad Evrope koja se nalazi u prostoru veličine 10 stepeni
geografske širine puta 5 stepeni geografske dužine i koji
se prostire od površine Zemlje do maksimalne visine iznad
površine dokle se prostire atmosfera. Nešto kao veoma
visoki kvadar. Kada bi sav ozon u toj zapremini kompresovali
na temperaturi od 0 stepeni Celzijusa pod pritiskom od
jedne atmosfere a zatim tu količinu ozona raširili preko
već pomenute površine 10 x 5 stepeni geografske širine
i dužine dobili bi sloj debljine oko 3.5 mm što odgovara
vrednosti od 350 Dobsonovih jedinica za sloj ozona iznad
Evrope.
Prema podacima koje je prezentovala NASA u aprilu
ove godine, količina, vreme i pozicija istanjenog sloja
ozona se stalno menjaju. Ozonsko istanjenje je intenzivnije
iznad Južnog pola zbog nižih temperatura nego iznad Severnog
pola. Veću istanjenost na Južnom polu uzrokuju isključivo
meteorološke pojave. Visoke planine i dugačke obalne regije
severne hemisfere su u interakciji sa pokretima vetrova
i tako kreiraju ogromne atmosferske vrtloge koji pomeraju
vazdušne mase u svom kretanju oko Zemlje. Ovi vrtložni
talasi se formiraju u troposferi (najnižem sloju atmosfere),
gde proizvode zimske oluje i dižu se u visinu prebacujući
svoju energiju u stratosferu. Energija iz ovakvih talasa
zagreva stratosferu sprečavajući formiranje polarnih stratosferskih
oblaka koji su uslov za uništavanje ozonskog sloja pošto
u sebi nose "neprijateljske " supstance.
levo: prilično sumoran prizor stanja ozonskog omotača
iznad Australije iz 1998 godine
Gubitak ozona iznad Arktika je bio najveći tokom godina
kada su ti talasi bili neuobičajeno slabi [1993, 1996].
Zaključak NASA-e posle izvesnog broja godina tokom kojih
su vršenja neprekidna merenja i osmatranja viših slojeva
atmosfere je da zapravo najveći uticaj na gubitak ozona
imaju meteorološke pojave odnosno stabilnost zagrejanosti
vazduha iznad polova. još uvek se ne može sa sigurnošću
reći da li je glavni uzrok prirodna varijabilnost ili
promena klime. Smanjenje ozonskog omotača iznad Arktika
iz osamdesetih godina prošlog veka je pratilo i povećanje
količine nivoa hlorina tako da je uzrok najverovatnije
bio hemijske prirode. Devedesetih se istanjivanje nastavilo
ali nije bilo povezano sa ovim supstancama već sa meteorološkim
pojavama. Procene NASA-inih stručnjaka se poklapaju sa
prognozama Dr Farman-a da će Montrealski protokol najverovatnije
dovesti do normalizacije ozonskom omotača do polovine
ovog veka.
Ima nade...
Ono što ohrabruje je činjenica da se u istraživanje ovih
veoma opasnih poremećaja u atmosferi ulaže ogromna energija
i novac. Rezultati jednostavno ne mogu izostati pa će
valjda shodno tome uslediti i novi međunarodni ugovori
o ograničavanju proizvodnje inkriminisanih supstanci koje
nam mogu doći glave.
korisne adrese:
www.esa.int
www.nasa.com
news.bbc.co.uk
Vaši
komentari?
